Het essay in het Nederlands vindt u onder de Engelse vertaling.
------------------------------------------------------------------------------------------------------------
Notes on ‘Interval’ by Gamal Eldin Fouad and Claire Fons
Interval; between time and between space
…what is this phenomenon that consists of pure movement, without anything moving – And what is this omnipresent nothing, from which no thing can leave without thereby ceasing to exist…
Schopenhauer
‘Time’ and ‘space’ have always been the basis of speculative thinking, and are the anchor-points to which we peg our existence. Although, in doing so, we have simultaneously chained ourselves to these ‘phenomena’. After all, in our waking life – as opposed to our dreams – we can never escape these preconditions of perception and therefore also imagination.
We can not see time, or in any other physiological way, feel time, yet neither can we switch it off, or abolish time; if all clocks would stop running, even if all movement or change would cease, even then the movement of time would continue tirelessly, time would keep passing. The same goes for space, which we can no less annul. We could remove everything from space, but can never get rid of space itself. Whatever we do, it is just there. Put differently, time and space are the blank fundament of our imagination, with which we shape the world into four dimensions. Time and space therefore, are an intrinsic part of the human intellect.
During our stay on Aruba, we became inspired by these concepts of time and space, and in particular with the notion of the ‘interval’; that which is experienced as being between time and space. We experienced our three-month stay on Aruba as an interval in our daily existence and routines; as a sort of vacuum that simultaneously represented a confinement and a liberation. In any case, a change took place in our perception of time and space, compared to our normal experience of time and space. The realisation of this change became the starting point for our new art work, which we exhibited in Aruba in gallery Sinfa.
With this writing we want to explore the phenomenon of ‘interval’ in greater depth.
In the Van Dale dictionary interval is defined as between space or between time, between sequential part of a multi-sectioned whole, syn. opening. What is immediately noticeable is the multiple use of the word between, where between (again in the Van Dale) denotes something that is located in a border area: belonging neither completely to one or the other. This uncertain and ambiguous position regarding time and space is at the very least interesting to name, and not in the least because we are talking about a purely internal and mental process.
The idea for this project was conceived during one of our walks through Oranjestad, when we arrived at the end of the harbour, where huge cruise ships were docked, to give their passengers (mostly wealthy American retirees) the opportunity to set foot on the Aruban shore. A real customs office had been built on the shore, where visitors received a nice stamp in their passport and were welcomed on the island. However, the visit was only of short duration; the vacationers only had three hours to tour the island, before the ship would – with or without them –once again head for open waters, to dock at the next Caribbean adventure at an island a couple of hundred kilometres further down, where the whole scene would be repeated. The result was that most passengers would – with good reason – not stray far from the ship, so as not to miss the boat (pun intended).
It turned out to be the case that, however lovely Oranjestad’s harbour was, and however wonderful the shopping-centres, after about an hour, even the most hard-headed tourist would start checking her watch with increasing frequency, wondering how to get through the remaining two hours, only to resume staring ahead, biding her time.
‘Waiting’ is in our opinion the quintessential moment in which the interval takes place. In any case, it is the moment when we are able to be consciously aware of it – note that this does not have to be accompanied with a sense of boredom, although naturally it can be. That is related to the purely subjective experience (intellect) of the person who finds herself confronted with an interval and the way that this person subsequently fills the time.
If we were to specify the concept of waiting, then we could describe it as the prolonged moment before the occurrence of causality. This can be thought of as the moment, or series of moments, in which we have left a given point A, but have not yet arrived at point B (undetermined point in the future), being the point for which we are waiting.
But only ‘waiting’ does not suffice to describe the interval, which is precisely qualified by the lack of causality. Even further: the interval is the negation of causality, since one speaks of an interval the moment that causality has taken place and is therefore gone. We have arrived at point B, and must start looking for a new causality, a new point A, a waiting for; meanwhile, time is just continually passing. In an interval we are extra aware of time; we feel as it were, the full weight of time pressing down on us.
One might say that whoever is confronted with an interval is, for the duration of that interval kaltgestellt, or frozen in time (think, for example, of a dentist’s waiting room). This is more often than not a moment of discomfort in which we are confronted – as if through a magnifying glass – with the unrelenting continuation of time, and in extension also confronted with ourselves, and led to ask the question: what now (with this time that is to be filled)? The uncanny feeling that comes with experiencing time without causality arises out of a sense of uselessness, or pointlessness; in such moments of interval, after all, we do not speak of goals or anticipation. The interval is experienced as a waste of time, in which we are distantly reminded of our own mortality, as a counting (down) of the time that is given us. This is one way of approaching the interval.
There is, however, another side of the interval that has until now remained unmentioned. This is the interval as a release from time, and again, we are here only talking about time as a mental faculty. To this end we must first ask the following question: if the interval can be seen as time without causality, should then the absence of causality be seen as problematic? The answer to this question is, of course, subjective and will be answered differently depending on the situation. We can all imagine moments in which the absence of causality would be welcomed, or even sought out. Think for example of meditation, or vacation, the latter being the reason that the cruise ship passengers found themselves in Aruba in the first place.
The interval here is a moment of relaxation with no injunction and it is experienced as liberation instead of oppression. Being (with time) as goal in itself. The liberating element is located in the infinity of possibilities that this open situation offers, but with the inbuilt choice to not follow through on any of these possibilities and remain static. A moment in which we might have the feeling that we are in-sync with time; a reconciliation with that part of our intellect that we call time, and that instead of pressing down on us, falls together with us in a complete acceptation of the passing seconds. Finally, this might entail an acceptance of ourselves and of the time that remains for us.
Claire Fons
Gamal Eldin Fouad
----------------------------------------------------------------------------------------------------
BESCHOUWING OVER INTERVAL: door Gamal Eldin Fouad en Claire Fons
Interval; tussen tijd en tussen ruimte
…wat is toch dit verschijnsel dat uit louter beweging bestaat, zonder dat er iets is dat beweegt – En wat is dit alom tegenwoordige niets, waar geen ding uit weg kan zonder dan ook op te houden iets te zijn…
A. Schopenhauer WWV I, § 54 (II, 329)
‘Tijd’ en ‘ruimte’ hebben altijd aan de basis gestaan van het speculatieve denken, en gelden als de ankerpunten waaraan wij ons bestaan ophangen, maar zodoende hebben wij ons daarmee tegelijk evenzeer vastgeketend aan deze ‘verschijnselen’. Immers, wij kunnen in ons ‘wakkere’ bestaan - in tegenstelling tot in onze dromen - niet ontsnappen aan deze voorwaarden die uitgangspunt zijn van onze waarneming en daarmee ons voorstellingsvermogen,.
Wij kunnen de tijd niet zien, of op een andere fysieke manier voelen, maar toch kunnen wij het ook niet uitzetten of opheffen; als alle klokken stil blijven staan, ja, zelfs als alle beweging of verandering stokt, dan nog zou de loop van de tijd onvermoeid voortgaan en blijven verstrijken. Hetzelfde geldt voor de ruimte, die wij evenmin kunnen opheffen. We zouden alles uit de ruimte kunnen verwijderen, maar van de ruimte zelf komen we nooit af. Wat we ook doen, het is er gewoon. Anders gesteld zijn tijd en ruimte de blanco ondergrond van ons voorstellingsvermogen, waarmee wij de wereld in vier dimensies vormgeven. Tijd en ruimte maken daarmee intrinsiek deel uit van het menselijk intellect.
Wij raakten tijdens ons verblijf op Aruba geïnspireerd door dit gegeven van tijd en ruimte, maar dan met name door het verschijnsel van het zogenaamde ‘interval’; datgene dat zich zogezegd tussen tijd en ruimte bevindt. Dit omdat wij ons verblijf van drie maanden op het eiland als een interval in ons dagelijks bestaan en routine ervoeren; als een soort vacuüm dat tegelijkertijd gevangenschap en bevrijding vertegenwoordigde. Er trad in ieder geval een verandering op in het bewustzijn met betrekking tot de tijd en ruimte ten opzichte van tijd en ruimte zoals wij die normaliter beleefden, en deze ‘gewaarwording’ werd het uitgangspunt van ons nieuw te maken werk, dat wij op 17 mei 2009 onder de titel ‘Interval’ in galerie Sinfa op Aruba tentoonstelden.
Met dit schrijven willen wij wat dieper ingaan op het verschijnsel ‘interval’.
In het Van Dale woordenboek wordt interval als eerste geduid als tussenruimte of tussentijd tussen opeenvolgende delen van een meerledig geheel, syn. opening. Wat meteen opvalt is het meervoudig gebruik van het woord tussen, waarbij tussen (nogmaals Van Dale) staat voor iets dat zich in een grensgebied bevindt: noch geheel tot het een, noch geheel tot het ander behorend. Deze onzekere en twijfelachtige positie met betrekking tot tijd en ruimte is op zijn minst interessant te noemen, en niet op de laatste plaats omdat het hier nogmaals om een puur inwendig en mentaal proces zou gaan.
Het idee voor het project ontstond tijdens één van onze wandelingen door Oranjestad, toen wij op het punt van de haven aankwamen, waar de reusachtige cruiseschepen voor anker lagen, om zo de opvarenden (voornamelijk welgestelde Amerikaanse pensionados) een kans te gunnen om voet aan Arubaanse wal te zetten. Op de kade was een heus douanierkantoortje gebouwd, waar de bezoekers met een blinkende glimlach en een mooie stempel in hun paspoort welkom werden geheten op het eiland. Het bezoek was echter maar van korte duur; de cruisegangers kregen namelijk drie uur de tijd voor hun bezichtiging, voordat het schip met of zonder hen weer het ruime sop zou kiezen, om vervolgens aan te leggen bij het volgende Caribische avontuur een paar honderd kilometer verderop, waar zich het hele tafereel opnieuw liet afspelen. Het gevolg was dat de meeste bezoekers – en met goede reden dus – niet te ver van het havengebied en de achterliggende winkelcentra afdwaalden, om zogezegd de spreekwoordelijke boot maar niet te missen.
Nu was het geval, dat hoe liefelijk de haven van Oranjestad, en hoe geweldig de winkelcentra met alle toebehoren uitgerust, ook mogen zijn zelfs de meest rechtgeaarde toerist na een uur of wat zijn horloge steeds frequenter begon gade te slaan en zich begon af te vragen wat hij met de nog resterende twee uur zou gaan doen, om vervolgens in een daas maar wat rond te hangen, zijn of haar tijd verbeidend.
‘Wachten’ is naar onze mening het moment bij uitstek waarin het interval zich voordoet, in ieder geval het moment waarin wij het bewust kunnen ervaren, let wel, dit hoeft geen verveling te zijn, maar kan dat uiteraard wel zijn. Dat ligt puur aan de subjectieve beleving (intellect) van degene die zich met een interval geconfronteerd ziet en hoe deze persoon vervolgens de tijd verdrijft.
Als wij ‘wachten’ moeten nuanceren, dan kunnen wij dat omschrijven als het geprolongeerde moment voordat causaliteit zich heeft voltrokken, voor te stellen als het moment of de aaneenschakeling van momenten, waarin we van een gegeven punt A (heden) vertrokken zijn, maar nog niet bij punt B (onbestemd punt in de toekomst) zijn aanbeland, zijnde hetgeen waarop werd gewacht.
Maar met alleen ‘wachten’ hebben we het interval nog niet te pakken, dat zich juist kenmerkt door het ontbreken van causaliteit, sterker nog: het interval is de negatie van causaliteit. Het interval openbaart zich namelijk juist op het moment dat de causaliteit is voltrokken en daarmee dus verdwenen; we zijn op punt B aanbeland, en moeten weer op zoek naar nieuwe causaliteit, een nieuwe startpunt A, een afwachten, terwijl intussen de tijd wel alsmaar verder verstrijkt. In een interval zijn wij extra gewaar van de tijd; wij voelen in een interval als het ware de volle zwaarte van de tijd op ons neerdrukken.
Je kan zeggen, dat wie zich met een interval geconfronteerd ziet, voor zolang het interval duurt, bewust of onbewust gevangen of kaltgestellt is in de tijd (denk bijv. aan een wachtkamer bij de tandarts); meestal een moment van onbehagen waarin wij ons als door een vergrootglas met de onverbiddelijk voortschrijdende tijd, en in het verlengde daarvan met onszelf geconfronteerd zien en ons afvragen: hoe nu verder (met de vervolgens in te vullen tijd)? Het onbehagen dat gepaard gaat met het voelen of ervaren van tijd zonder causaliteit komt omdat wij ons - hoe kortstondig dit ook moge zijn - nutteloos en zinloos voelen; er is immers op dat moment geen doel of vooruitzicht voorhanden. Het interval wordt dan ervaren als een verspilling van tijd, waarin wij in de verte mogelijk herinnerd worden aan onze eigen sterfelijkheid, als een (af)tellen van de tijd die ons nog gegeven is. Dit is één kant om het interval te benaderen.
Er is echter een andere kant van het interval dat nog onbelicht is gebleven, namelijk het interval gezien als bevrijding van de tijd, en nogmaals, we hebben het hier puur om een mentale kwestie. Hiervoor moeten wij ons eerst de volgende vraag stellen: als het interval kan worden gezien als tijd zonder causaliteit, moet het ontbreken van causaliteit dan als problematisch worden ervaren? Het antwoord op deze vraag is natuurlijk subjectief, en zal in verschillende situaties, verschillende antwoorden opleveren. Allemaal kunnen wij ons namelijk ook momenten voorstellen waarin het ontbreken van causaliteit zeer welkom is, of zelfs juist expres wordt opgezocht, wij noemen bijv. meditatie, of in een groter perspectief vakantie, immers de reden dat de cruisegangers überhaupt op Aruba verzeild waren geraakt.
Het interval is hier een ontspanningsmoment waarin niets hoeft, en in plaats van als gevangenschap als bevrijding wordt ervaren. Het zijn (met de tijd), als doel op zich. Het bevrijdend element zit hem in de eindeloosheid aan mogelijkheden die deze zogenaamde nulsituatie biedt, maar met de keuze ingebouwd om op geen van die mogelijkheden in te gaan en gewoon statisch te blijven. Een moment waarin wij misschien het gevoel hebben gelijk te lopen met de tijd; een verzoening met dat deel van ons intellect dat wij tijd noemen, en die in plaats van op ons neer te drukken eindelijk met ons samenvalt in een volledige acceptatie van de verstrijkende seconden, en in het verlengde daarvan een acceptatie inhoudt van onszelf en de gegeven tijd die ons rest.
Claire Fons
Gamal Eldin Fouad